Jan van Aken – De Ommegang (2018)
Met toenemende ergernis lees ik over de zoektocht in het binnenste van het brein van de auteur, de ommegang, naar Het Geheim, de Grote Waarheid. Ik erger me steeds meer aan de eigenwijze kwast van een Isidorus van Rillington. Hij is geobsedeerd door Het Ware dat hem op het allerlaatst, ja ik verklap het meteen maar, toch nog in de steek laat. Zijn lot in Konstanz, bij het rode oortje – met een vieze dot oorhaar – van koning Sigismund, als hij wordt uitgenodigd om het Grote Geheim prijs te geven, ligt voor de hand. Menigeen ging hem voor: necromantiërs, tovenaars, ketters, lollards, heksen, astrologen, vrijdenkers, begarden, sodomieten, noem maar op. Zelfs DE Koning van het Christendom kan hem niet meer redden, onze ‘Wandelende Jood’.
Hij reist de halve wereld rond en vertelt zijn ‘duistere vriend’, de lezer, over zijn bevindingen. Hij is een vondeling bij het klooster van Bellalanda, Yorkshire, opgevoed door monnik Robert. Hij studeert heelmeesterschap en architectuur, gaat naar Parijs, Bologna, gaat via het rijk der Tataren (als ik het goed heb) naar Trebizonde, beleeft er angstaanjagende avonturen aan het hof van krijgsheer Timoer Lenk (in het huidige Oezbekistan) die hem meevoeren naar China waar Lenk wordt verslagen. Maar van dat avontuur is hij dan weer de helft kwijt, net zoals ik me nu niet goed meer voor de geest kan halen wat hij daar nou precies uitspookte. Oh ja, hij ontmoette er een eunuch die hem zijn platte klootzak liet zien, vertelt hij in de epiloog. Hij bouwt een kathedraal in Salisbury, een moskee in Samarkand en verdient onderweg de kost als arts. Een mooi avontuur, dacht ik, dat ergens over gaat, dat ergens naartoe gaat, dat iets wenst te onthullen. Maar dat valt tegen.
lees meer
De aangesproken lezer komt, overigens net als op veel optimistischer toon in prachtifilm ‘La Grande Bellezza’ (Sorrentino, 2013), toch nog bedrogen uit, en mijn ergernis over zoveel hovaardigheid wordt allengs tastbaarder. Dat wordt verergerd door het feit dat ik op een afstand word gehouden, ik mag gevoelsmatig niet dichtbij deze arroganterik Isidoor komen, zelfs niet als hij rilt en trilt bij zijn verhoor in Konstanz, in afwachting van de komst van ‘zijn koning’ die het allemaal wel voor hem zal oplossen.
Met gepaste afstand kan ik me plotseling inleven in de arrogantie van de andere kant, die van de kerk, van het gezag dat alles wat niet overeenstemt met de heilige visie bestempelt als ketterij. Dat alles, tegen het einde van het boek, terwijl het Groot Schisma van de Katholieke Kerk wordt beslecht, toen er drie kandidaat-pausen waren, zo rond 1400, en de aankondiging van de antichrist van ruim 300 jaar later in 1789.
Toch leer ik veel over deze tijd, en maak kennis met de Florentijnse kardinaal en kandidaat-paus Zabarella; met Poggio Bracciolini, van de umanisti, de Cicero van zijn tijd; met bisschop Otto (wie?) voor wie hij de kathedraal van Konstanz ontwierp en via wie hij op een audiëntie met de koning durfde te hopen; met ‘Lanius Collurio’, wetenschapper want theoloog en beul tegelijk, bijgenaamd De Grauwe Klauwier; met Hans Hagen, ik vind hem nergens terug maar is aannemelijk een van de protestante Bohemen, net als Galina, de vriendin cq lichtekooi cq verklede leerjongen, ook uit Bohemen, die Isidoor in dienst heeft en met wie hij – hoe onverstandig gezien het benepen tijdperk – ongehuwd samenwoont; met Zeno (van Citium, van Elea?) en de Tiran; met de afgezette Pedro de Luna, door de katholieken gezien als antipaus in Avignon; met Boheemse reformist Johannes Hus die net als de even radicale Bohemer Hiëronymus uiteindelijk hetzelfde lot ondergaat in Konstanz; met Parijse theoloog Jean de Gerson; vriendelijke duizendpoot Oswald von Wolkenstein (Orde van de Draak) die Isidoor bij de koning bracht; met Pierre D’Ailly, die betrokken raakte bij de pausenkwestie in Avignon; met koningin Barbara (?); met timmergezel Krempel die Galina een houten handje bezorgde nadat diezelfde Krempel haar had aangevallen; met Lotho de sodomiet met wie Isidoor was bevriend, waardoor Isidoor ook zelf hiervan werd beschuldigd; met de val van Nikopolis in Epirus, Griekenland, scheurde toen de Bizantijnse Ortodoxie af van die van de paus?, en met Engelsman John Wycliff, ‘stichter’ van de Lollardij. Ik had werkelijk geen benul!
Maar de meest enigmatische van de vele rondzwervenden is toch wel zijn goede vriend of reisgezel Maelgys. En daarmee wordt gelijk een van de vele anachronismen duidelijk – Van Aken geeft ruiterlijk zijn anachronismen, paaseieren en glazen muilen toe – want deze mythische ridder en magiër leefde ergens in de Middeleeuwen, maar precies gegevens vind ik niet. Het kan maar zo dat deze Maelgys slechts bestaat in de ommegang van Isidoor, aan wie hij over zijn rondzwervingen vertelt. Deze Maelgys vertrouwt Het Grote Geheim aan hem toe. Wat dat precies is? Geheimzinnigheid troef. Oh, onze Isidoor legt het dan ook nog en passant aan met Lorea, de beeldschone vrouw van Maelgys, tot over zijn orenverliefd is hij. Oh, oh ja? Nee, ook hier kom ik gevoelsmatig niet tot enige band met Isidorus. Zijn band met vrouwen is mij een raadsel. Oppervlakkige seksscènes zonder enig gevoel moeten dit verbloemen.
Maar wat mij het meeste stoort is het totale gebrek aan humor in het streven naar macht, want dat blijkt het te zijn. Nergens kan ik lachen, nergens kan ik vermaakt meesmuilen, nergens vind ik relativerende zelfreflectie, op geen enkel ogenblik mag ik opgelucht schateren over zoveel onmacht in feite. Wát een zelfzucht, wát een zichzelf al te serieus nemende kwezelarij, maar dan van de niet-religieuze kant. Ik lees het ruim 600 pagina tellende boek uit en blijf zitten met een gevoel van pffff…, was dit nou alles? Oh, dus hij kan zich op het moment suprême Het Grote Inzicht opeens niet meer herinneren? Ik krijg niets mee bijvoorbeeld van de grappenmakerij waar Poggio historisch bekend om is. Ik mag me slechts vermaken met een optreden van een dwerg en verklede non tijdens het proces.
Dat het Grote Goed niet boven water komt is tot daaraantoe, de mooie taal sleepte me erdoorheen, en ik heb het een en ander opgestoken, maar mag het met iets meer humor en psychologische diepgang, alstublieft?
Geraadpleegd:
2) https://www.literairnederland.nl/recensie-jan-van-aken-de-ommegang/
Hella S. Haasse – Fenrir (2000)
Een prachtig boek vol mysterie, historische verwijzingen, mythologie, een familiedrama op een unieke plek in de Ardennen, een spannende whodunnit geschreven in die weelderige en meeslepende stijl die ik van Haasse ken. Een poging tot reconstructie, nu reeds gedoemd te mislukken, maar toch.
Fenrir is de zwarte wolf die levensgroot staat afgebeeld op een ‘Edelkitsch’ schilderij in de hal van landhuis Breidablick. Fenrir probeert jaar na jaar de zon te verslinden, wat leidt tot een lange nacht, een ijstijd. Hij is in een oude sage een oerwolf, het symbool van de vijand, die tot rampen leidt en uiteindelijk alles vernietigt.
lees meer
Vader Waldschade is een Nederlandse antropoloog, expert op het gebied van oud-Germaanse cultuur en volksverhalen, liefhebber van de Edda-liederen, verdacht van steun voor de theorie van edele rassenkenmerken en Neo-Nazistische sympathieën. Zijn vrouw is een Belgische. Samen kopen ze landgoed ‘Breidablick’, in de oud-Noorse mythologie de woning van Balder, de god van licht en vreugde, gelegen in de Ardennen omringd door onafzienbare sparrenbossen ver weg van de bewoonde wereld. Tijdens het Ardennenoffensief in 1944 was Breidablick een Duits stafkwartier. Erachter ligt een omheind wolvenpark. De aanwezigheid van die wolven is allang reden tot wijd gedragen protest uit de omgeving.
Vader heeft tijdens WOII 2 Joodse kinderen erkend, Jonnie & Froukje Oudemans, onderduikkinderen van meester Oudemans, een overbuurman van vader vóór de tijd dat hij op Breidablick kwam wonen èn een soort stiefvader voor Erwin. De kinderen emigreren na de oorlog naar Israël en veranderen hun naam terug in Jonathan en Hadassah Altmann. In de buurt van Tel Aviv komen de kinderen jaren later om het leven tijdens een auto-ongeluk, of plegen mogelijk zelfmoord.
Edith Waldschade is de oudste dochter, geboren toen haar vader 60 was, gevierd concertpianiste. Edith heeft samen met haar minnaar (?) Jonnie op de altviool ooit een fameus concert gegeven in Amsterdam in 1975. Ze schrijft nostalgische brieven met hem. Ze verscheurt brieven (eentje van hem uit Tel Aviv, 1977 waarin hij hun relatie in twijfel trekt?) maar houdt dan toch de snippers. En, Edith is dol op de wolven.
Gerda Waldschade, haar zus, is getrouwd met Egon Blanck. Hun dochter Siv, een labiel, wild meisje met een al even wilde rode bos haar, sensatiebelust en gretig op weg haar ambitie als journaliste waar te maken ten koste van haar eigen moeder of juist haar tante Edith?, iets waarvoor ze Matthias Crone wilde gebruiken. Ze wilde dat Matthias voor haar de hete kastanjes uit het vuur zou halen door de familie te komen bestuderen en door Matthias’ toedoen Breidablick te laten verkopen.
Matthias op zijn beurt profiteert ook van Siv’s kennis van de familiegeschiedenis, want Matthias deelt zijn passie voor wolven met Edith en wil graag een wolvenencyclopedie maken en met dat als doel in gedachten wil hij toegang hebben tot de bibliotheek van vader Walschade op het landgoed.
Erwin Waldschade is de halfbroer van Edith en Gerda; hij had dezelfde vader maar een andere moeder (van de eerste Duitse vrouw van zijn vader?), zegt hij. Later blijkt dat dit niet zo is, en dat hij als jongen aangenomen is door vader Waldschade als zijn zoon. Erwin heeft een obsessie voor Edith, en was ook aanwezig op het fameuze concert in Amsterdam in 1975. Erwin is lang geleden betrokken bij gebeurtenissen in Oppeln waar zijn vader iets mee te maken had. Het draaide om edele rassenkenmerken, die Edith wel zou hebben, maar Erwin niet. Het resultaat was dat vader niet langer van Erwin kon houden, en daarom veracht Erwin zijn vader en maakt dit duidelijk aan zijn edele halfzus. Uiteraard maakt hij handig gebruik van persberichten als zou het Vlaams Blok belangstelling hebben voor Breidablick.
Gerda wilde van Ediths wolven op het landgoed Breidablick afkomen om zodoende een oord te creëren voor alternatieve natuurbijeenkomsten met rituelen. Daarvoor stookte ze Egon op om veel geld aan te nemen van Erwin om een kennel te beginnen, iets wat beter zou liggen bij de lokale buurtgemeenschap. Ook is er de wens van Erwin om hier een woonoord voor asielzoekers te bouwen. Het lijkt erop dat Gerda Erwin gebruikt tegen haar zus met haar wolvenobsessie. Er volgen een aantal confrontaties die vooral Edith niet lekker zitten.
Siv had tijdens een Oerheem-bijeenkomst, die dagenlang duurde, Erwin met bebloede handen gezien. Tijdens dat beroemde feest, breed uitgemeten in de pers omdat er sprake was van hekserij en er bloederige dansrituelen zouden hebben plaatsgevonden temidden van mannen met dierenmaskers, zou de journalist Rochefort zijn vermoord en onthoofd.
In het kielzog van Matthias komt ook Rollo Bleys mee, een oude schoolvriend die driftig meefantaseert over wat ze allemaal aantreffen op het landgoed. Siv vraagt Rollo om de wolven te doden. Erwin wordt tegen het einde, in het bos, toen Edith, Rollo èn Erwin zich daar heimelijk bevonden om de wolven op te sporen, getroffen door twee kogels in zijn rug, en de verdenking ligt al gauw bij Rollo, die met deze daad naar eigen zeggen Edith had willen beschermen. Maar dan blijkt dat niet wolf Roo is gedood, maar de zwarte wolf (een verwijzing naar Fenrir?). Was Erwin nu degene die de wolf had doodgeschoten?
Een wirwar van verhalen en mysteries in zeer korte tijd, het boek is maar 172 pagina’s dik. Maar er zit me toch iets dwars: wie is nou die oom ‘snorremans’ van Siv, was hij een broer van Siv’s vader, of toch Erwin? Hij speelde in ieder geval een rol in het Oerheemfeest. En ook zit me niet lekker dat ik tegen het open einde niet het gevoel heb dat de aangereikte puzzelstukjes in elkaar vallen. Maar dat neem ik op de koop toe, het is Haasse, dus een kniesoor…
Een tweede lezing is opportuun, medunkt.
geraadpleegd: https://www.groene.nl/artikel/menschelijke-domheid, https://nl.wikipedia.org/wiki/Fenrir_(mythologie)